Єηмєякαя

Kırgız ve Diğer Türk Kavimlerinde Ay ve Güneş Motifleri:


Bütün Türk kavimlerine ait efsanelerde gök cisimlerinden Ay, Güneş ve Yıldızlarla ilgili çok sayıda motiflere rastlanmaktadır. Yakut Türklerine göre Venüs veya Zühre yıldızı, “Çok güzel bir kız imiş ve Ülker yıldızını severmiş. Bu iki sevgili, gökte ne zaman karşılaşırlarsa, kalplerinden büyük aşk ve sevgi fırtınaları kopar, bu suretle yer yüzü kar fırtınaları içinde kalırmış.” Yakutlar, kötü havaların nedenini hep bu sebebe dayarlarmış. Bu inanışta bir gerçek payı da yok değildir. Çünkü, Zühre ile Ülker’in yaklaşma zamanı, kuzey bölgelerinde altıncı aya tesadüf ediyordu. Tabiî olarak bu altıncı ay, Yakutların takvimine göre hesaplanmış bir çağdır. Bu ayda kuzey bölgelerinde, büyük fırtınalar olurdu.

Kırgızlara göre ise, “Zühre yıldızı, Ay’ın kızı idi. Ülker de, Ayın oğludur.” (Ögel,1971:223).

Türk mitolojilerinin hemen hepsinde ay ve güneş arasında cinsiyet belirlemesi yapılmış ve Ay’ı erkek, Güneş’i ise dişi olarak göstermişlerdir. Ziya Gökalp, Yakut Türklerine ait bir efsaneden bu konuyu şu şekilde nakletmektedir: “Yakutlar’a göre <Ulu Toyon>, <Ay Toyon> un kızı <Güneş Hanım>a âşık olmuş, <Ulu Toyon> Altaylılar’da <Ogon>, Oğuzlar’da <Gök Han>dır. <Ay Toyon>, Altaylılar’da <Bay Ülgen>, Gök Türkler’de <Gök Tanrı>, Hakaniyye Türklerin’de <Bayat>dır. <Ulu Toyon>, babası <Seçen>e der ki: <Ay Toyon’un semâsına çık. Bana onun kızı Güneş Hanım’ı iste! Ne kadar çok ağırlık isterse hiç esirgeme, kabul et.>

<Seçen>, hemen semâya çıktı, <Ay Toyon>un otağına gitti. <Oğlum kızınızı sevmiş. Onu oğluma verir misiniz?> <Ay Toyon>, <Peki veririm fakat, iki nişan isterim. Biri dalga, göl incisi; biri serap, çöl incisi.>(Gökalp,1976:111).

Yine Ziya Gökalp, Türk mitolojisine ait olan, “Ay” motifinin de içinde bulunduğu “Öksüz Kız” efsanesini şu şekilde nakletmektedir: “Bir kış günü, öksüz bir kız su almağa gidiyordu. Vücûdu yarı çıplaktı. Üryan ayakları kardan şişmişti. Karnı açtı. Kulakları soğuktan donmuştu. Gözleri yaşlı idi. Elinde demir bir bakraç vardı. Çeşmeye gidiyordu. Birdenbire bir kasırga koptu. Ay, yukarıdaki köşkünden bu kıza bakıyordu. Dedi ki <Mutlaka üvey anası bu kıza zulmediyor>. Kıza acıdı. Kız o sırada bir çalının içinde yürüyordu. Ay, çalıya emretti. <Kızı al, gel!> dedi. Derhal çalı, bir at oldu, bir yandan gök alçaldı, bir yandan çalı yükseldi. Kız bakracı ile beraber göğe geldi.

Şimdi ayın halden hale geçmesi hep öksüz kızın geçirdiği serencâmlara tâbidir. İlk gece Ay gümüş bir yay gibidir. Kız büyüdükçe Ay da büyür. Fakat kız bazen otağa girer, halı dokumağa başlar. O zaman Ay sevgilisini göremediğinden hasretle yüzü hilâl’e döner. Bazen kızın keyfi coşarak bakracı ile berâber göle koşar. O zaman Ay’ın yüzü bedirlenir.

Bundan başka gökte bir “Beyaz Ayı” vardır ki Öksüz Kız’ı sevdiği için Ay’ı tutup boğmak ister. Fakat ona gücü yetmez. Yirmibeş gün Ay galiptir. Yalnız üç gün Ayı galebe çalar. İşte bu zamandır ki Ay görünmez.” (Gökalp,1976:113).

Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi isimli kitabında bu efsanenin manzum bir şekline yer vermektedir:

Annesiz bir kız varmış, sırıkla su taşırmış,

Üvey anne yüzünden, kız sabrını taşırmış.

Kadın alayla dermiş, kız biraz geç kalınca:

“Büyük adam olursun, ay gün seni alınca!”

Kız gece suya gitmiş, dua etmiş gönlünce,

Ay hemen yere inmiş, kızı yerde görünce,

Kız saklanmış korkuyla, bir fundanın dibine,

Almış kızı fundayla, Ay götürmüş evine. (Ögel,1971:176)

Her iki efsanede de “Ay ve Güneş” motiflerinin Türk mitolojisindeki yerini görmek mümkündür. Kırgızların da içinde bulunduğu Türk tarihinin destan ve masallar dönemine ait bu efsanelerde, yakın tarihe ait Kırgız efsanelerindeki realizm özellikleri bulunmamaktadır. Ancak, Ziya Gökalp’ten dinlediğimiz efsaneler, efsanelerin karakteristik özelliği açısından daha orijinaldir.

Bahaeddin Ögel, Türk mitolojisinde “Güneş ve Ay” motifleri ile ilgili çok çeşitli efsanelere değinmektedir. Türk mitolojisinde güneş, önceleri daha büyük bir öneme sahipti. M.S.763’te Uygurlar “Mani” mezhebini kabul edince, yavaş yavaş “Ay” da büyük bir önem kazanmağa başlamıştır. Bununla beraber Büyük Hun Devleti zamanında, hem güneş ve hem de aya, ayrı ayrı saygı gösterildikten sonra, kurbanlar kesildiğini de biliyoruz. “Türklerde güneş d o ğ u n u n, ay da batının sembolü idiler.” Tabiî olarak zaman zaman, bütün bu düşünce düzenleri değişedurmuşlardı. Meslâ, Teleüt Türklerine ait bir efsanede, “Ay kuzeyin ve güneş de, güneyin sembolü idiler.” Bu yönelme, göğün en üst katında duran “Gök kartalı” nın duruşuna göre yapılmıştı. Söylendiğine göre, “Bu kartalın sol kanadı ayı, sağ kanadı da güneşi örtüyordu.” Bu duruma göre kartalın başının doğuya bakması gerekiyordu. Bu duruş da, Türk mitolojisine uygun bir yönelme idi. Yine aynı efsaneye göre ay, karanlıklar ve geceler diyarı olan kuzeyin; güneş de aydınlığın hüküm sürdüğü ve gündüzler diyarı olan güneyin sembolü idiler. (Ögel,1971:168).

Güneş ve Ay’la ilgili sayısız efsanelerin bulunduğu umumî Türk mitolojisi tarihin bilinmeyen döneminden itibaren iki grupta değerlendirilmektedir. Burada, Kırgızların da içinde bulunduğu Altay Türklerine ait efsanelere öncelikle yer vermek istiyoruz.

Altay Türklerine göre, “Büyük Tanrı Ülgen, ay ile güneşe dokunan bir dağda oturuyordu. (Bazı hikâyelere göre ise) Tanrı Ülgen, ay ile güneşin daha da ötelerinde idi. Onun tahtı, çok uzaklardaki yıldızlar üzerinde kurulmuştu. Esasen, ay ve güneşi yaratan da, yine Tanrı Ülgen idi. (Altay Türklerine göre,) güneşin kırıntılarından meydana gelmiş ve insanlara daima iyilik getiren, bir Tanrı da vardı. Bu Tanrının adı “Suyla” idi. Bu Tanrı, insanları daima korur ve onların, gök altında rahat ve huzur içinde yaşamalarını sağlardı.” (Ögel,1971:170).

Manzum olarak anlatılan bir başka efsanede ise Ay’ın değişik hayvanlar tarafından yenildiği anlatılmaktadır:

Ay her dolandıkça kurtlar ayılar yermiş,

Ay azıcık kaldıkça, kurt ayılar gidermiş.

Ay gider bir ay yatar, yarasını sararmış,

İyileştikçe çıkar, yine gökte parlarmış.

Ayı, kurtlar yakalar, iyice bir yolarmış,

Ay yine gidip yatar, yarası kan dolarmış.

Bu inanış, Ortaasya ve Sibirya’da çok yayılmıştır. Fakat her kavim, bu ayın yeniş ve parçalanışını, kendi kutsal hayvanlarına yaptırıyordu. (Ögel,1971:177).

Bahaeddin Ögel, Türk mitolojisini; Yakut Türklerine ait ve Altay Türklerine ait olmak üzere iki grupta toplamaktadır. Bilindiği üzere Türklerin Yakut ve Çuvaş kolu tarihin bilinmeyen zamanlarında ayrılmıştır. Altay Türkleri ise bilinen tarih içinde Kıpçak-Kırgız, Kazak, Özbek, Tatar, Türkmen v.s. adlarıyla değişik kollara ayrılmıştır. Kırgızların da içinde bulunduğu Altay Türklerine ait efsaneler bilinen tarihî dönemlere aittir.

Kırgızların dinî düşüncelerinde tabiat kültü de yer almıştır. Bu düşüncelerden en eski ve tabiat kültüyle doğrudan bağlantılı olan “Tenri” düşüncesidir. Kırgız, en zor günlerde her zaman tanrıya seslenmiş ve “Tenir koldoy kör! Tenir calgay kör (Tanrı yardım et! Tanrı bağışla!) şeklinde yakarmış ve “Tengir ursun! (Tanrı vursun!)” şeklinde de beddua etmiştir. Gençleri takdis ederken veya bir kimseye şükran ifade ederken: “Tengir calgarsın! (Tanrı bağışlasın)” demiştir.

“Manas” destanında “Töbösü açık kök ursun! Töşü tüktüü cer ursun!” (Tepesi açık gök vursun! Göğsü kıllı yer vursun!) şeklinde bir beddua bulunmaktadır.

Kırgızlar “Ay” ve “Yıldızları” gök yüzünün parçaları olarak görmekte, bazı gizli inançlara göre de aya ve yıldızlara tapmaktadırlar.

Ç.Ç. Valihanov’a göre: “Kazaklar ateşe, aya, yıldızlara tapınırlardı” (Valihanov, Sobr. Soç. V.Pyati Tomah, c.l:370). Dolayısıyla Ç.Valihanov’un verdiği malumatlar Kırgızlar için de geçerlidir. Ona göre; “Ay, belki tanrıdır. Kırgızlar, yeni ayı görünce selâmlarlar ve ertesi gün selâmladıkları yerdeki otları toplayıp eve gidince ateşe atarlar. Kırgızlara göre, ayda bir ihtiyar kadın vardır. Onlar aya uzun zaman bakmazlar. Eğer bakarlarsa ayda bulunan bu ihtiyar kadının aya bakanın kirpiklerini sayacağını ve böylece kirpikleri sayılanın öleceğine inanırlar. Genelde ay hakkında saygılı bir ifade kullanırlar.(Valihanov, a.g.e. s.479). Kırgızlar, uyurken başlarını açık bırakmazlardı. Eğer öyle olursa, o zaman aydaki “ihtiyar kadın” baştaki saçları sayabilir. Saçları sayılabilen kişinin de öleceğine inanılırdı. F.Poyarkov’a göre “Her Kırgız ayı görünce bata yapardı (dua ederdi). (Payarkov, 1900:32).

Kırgızlar, ayın, şifalı bir güce sahip olduğuna da inanırlardı. Özellikle, nasırın yok edilmesi için mavi ya da lacivert kumaş parçası alınır ayı görebilecek fakat ıssız bir yere konulurdu. Birkaç gün sonra bu kumaşla nasır silinir ve güneş battığı zaman tarlaya atılırdı. Ne zaman rengi solarsa nasırın yok olacağına inanılırdı. (Poleviye , ?:78).
__________________

__________________

Єηмєякαя

Sonuç:


Görüldüğü gibi, Ay ve Güneş motiflerinin Türk mitolojisinin içinde önemli bir yere sahip olduğuna dair yüzlerce efsane vardır. Türklerin, Altay koluna mensup olan Kırgız Türklerinde Ay ve Güneş motifleri, sosyal ve siyasi hayatın da simgesi haline gelmiştir. Yüzyıllardır bozkırın ve dolayısıyla Türk kültürünün ayrılmaz parçası haline gelen gök kubbeli çadır, Kırgız Türklerinde oba, ev mânasına gelen “Boz Üy” adını almıştır. Boz Üy, gök kubbeli ve en tepesinde “tündük” adı verilen güneş figürlü çadır, bozkır hayatının etkin olduğu Kırgızlarda sosyal hayatın ayrılmaz parçasıdır. Hayatının büyük bir kısmını dağlarda, bozkırlarda geçiren Kırgız insanının barınağı, evi, kıl keçeden yapılan gök kubbeli çadırlardır. Eski Türklerde “Yurt” adı verilen, günümüz Kırgızlarında ise ev manasına gelen “Oba” ya da “Boz Üy” adı verilen bu çadırların en karakteristik özelliği, tepesinde havalandırma amaçlı da kullanılan “Tündük” adı verilen güneş figürüdür. Buradaki güneş figürü dar anlamda baba evi, geniş anlamda da evreni temsil etmektedir. Bugün, şehirlerde yerleşik medeniyete geçen Kırgızlar, cenazelerini, binalarının önüne kurdukları güneş figürlü, gök kubbeli çadırlarının içinde üç gün boyunca bekletmekte ve yine yanına kurdukları diğer çadırlarda, cenaze merasimi gerçekleştirilmektedir.

Kırgızların sosyal hayatında bu denli yer alan gök kubbeli çadırlardaki güneş figürü, aynı şekilde siyasî sembolü olan bayraklarının üzerinde de yerini almıştır. Bayrağın üzerinde yer alan güneş figüründen yansıyan kırk ışık da, Kırgızların kırk uruusunu (boyunu) temsil etmektedir. Ayrıca güneşin kırmızı rengi cesareti ve Manas’ın bayrağını sembolize etmektedir.

Yine yukarıda belirtildiği gibi, “Ay” motifi de Kırgız efsanelerinde önemli bir yere sahiptir. Günümüzde, Kırgız mezarlarının üzerinde ve bazı evlerin çatılarında hilâl şeklinde ay motifleri bulunmaktadır. Buralarda kullanılan hilâl biçimindeki ay motiflerinin çoğunlukla İslâmiyet’i temsil ettiği bilinmekle beraber, bu motiflerin bir kısmının da eski Türk dinî şamanizmin tesiriyle mezar üstleri ve ev çatılarında bulunduğuna inanılmaktadır.




KAYNAKLAR:


1-Erdem, Mustafa “Kırgız Türkleri” Asam yayınları, Ankara-2000

2-Barthold, W, “Kırgızdar” cilt.ll, Bişkek-1993

3-Baycigitov, Kalıbek “Kırgız Miftleri, Ulumıştarı Cana Legandaları, Frunze-1985

4-Gökalp, Ziya “Türk Medeniyeti Tarihi” Kültür Batanlığı Yayınları, 1976-Ankara

5-Ögel, Bahaeddin “Türk Mitolojisi” M.E.B. 1971-İstanbul

6-Valihanov, Ç.Ç. “Sabr Soç v Pyati Tomah”

7-Payarkov, F. “Kara Kırgızs Legandıkiye Skazki İverovaniye, 1900-Leningrad
__________________

__________________

uAyasar29

sabit sagolasin herkesin bilmesi gerekir

__________________
Eski Nick: м¢_Zoмbi™

kekovski

mukemmel bir konu

__________________

d€rVish

yunan mitolojisine gösterilen ilgi yerine alın size türk mitolojisi..
sağolasın kardeşim..
her türk bilmeli ve sahip olmalı..

__________________